Diabetes type 2 begint lang voor de diagnose

Ik heb het vaak gezien. Iemand ligt in het ziekenhuis voor iets anders, een infectie, een kleine ingreep, een controle na een val, en dan blijkt bij de bloedafname dat de bloedsuiker al jaren te hoog is geweest. De diagnose is nieuw. De aandoening niet.

Dat is misschien wel het meest opvallende aan diabetes type 2: het sluipt. Er zijn geen plotselinge klachten, geen duidelijk beginmoment. Het lichaam past zich aan, het leven gaat door, en ondertussen verandert er van alles onder de oppervlakte.

Dit artikel gaat over wat er werkelijk gebeurt, en waarom de diagnose zelden het begin is van het verhaal.

Wat is diabetes type 2?

Bij diabetes type 2 reageert het lichaam niet meer goed op insuline. Insuline is een hormoon dat de alvleesklier aanmaakt. Het zorgt ervoor dat glucose uit het bloed de cellen in kan, waar het als brandstof wordt gebruikt.

Bij diabetes type 2 worden de cellen steeds minder gevoelig voor insuline. Dat heet insulineresistentie. De alvleesklier compenseert door meer insuline aan te maken, soms jarenlang. Op een gegeven moment houdt dat niet meer stand. Dan stijgt de bloedsuiker structureel, en pas dan wordt de aandoening zichtbaar in een bloedtest.

Het verschil met diabetes type 1 is belangrijk. Bij type 1 valt het eigen afweersysteem de insulineproducerende cellen aan. Dat is een auto-immuunziekte, die vaak op jongere leeftijd begint en altijd insuline-injecties vraagt. Bij type 2 gaat het om een geleidelijk proces van insulineresistentie, waarbij leefstijl, erfelijke aanleg en leeftijd allemaal een rol spelen.

In 2024 waren ruim 1,1 miljoen mensen in Nederland bekend bij de huisarts met diabetes type 2. Het werkelijke aantal ligt hoger. Wie geen klachten heeft, laat zich niet testen.

Hoe herken je het, als het nauwelijks klachten geeft?

Dat is precies de moeilijkheid. Diabetes type 2 heeft in het begin vaak geen opvallende klachten. Wat mensen soms wél merken, maar niet zo benoemen, zijn dingen als vermoeidheid na het eten, een beetje meer dorst dan normaal, of wondjes die wat langer nodig hebben om te genezen.

Die klachten worden vaak toegeschreven aan drukte, slechte slaap of gewoon ouder worden. Dat snap ik. Ze zijn ook vaag, en ze kunnen van alles betekenen.

Wat verder kan voorkomen bij een langdurig te hoge bloedsuiker: vaker plassen, wazig zien, tintelingen in handen of voeten. Dat laatste, perifere neuropathie, is een teken dat de zenuwen al schade hebben opgelopen. Tegen de tijd dat iemand dat merkt, is de bloedsuiker al jaren niet goed ingesteld geweest.

Op de afdeling zie ik dat mensen soms verrast zijn als ze horen dat de diagnose nieuw is maar de schade niet. Dat is een moeilijk gesprek. Maar het is ook een kans om te begrijpen wat er nu werkelijk aan de hand is.

Waarom ontstaat het, en waarom bij de een wel en bij de ander niet?

De meest genoemde risicofactor is overgewicht, en dan specifiek buikvet. Vetcellen rondom de organen geven stoffen af die de gevoeligheid voor insuline verminderen. Dat is ook waarom overgewicht en diabetes type 2 zo vaak samen voorkomen. Als je meer wilt lezen over wat overgewicht doet met het lichaam, lees dan ook [ons artikel over overgewicht en obesitas].

Maar overgewicht verklaart niet alles. Er zijn mensen met diabetes type 2 die geen overgewicht hebben. En er zijn mensen met ernstig overgewicht die het nooit krijgen.

Erfelijke aanleg speelt een grote rol. Als een ouder of broer of zus diabetes type 2 heeft, is het risico aanzienlijk groter. Leeftijd telt mee: boven de 45 jaar stijgt de kans. Weinig bewegen, chronische stress, slaapgebrek en een voedingspatroon met veel geraffineerde koolhydraten dragen bij aan het ontstaan van insulineresistentie.

Wat ik belangrijk vind om te benoemen: ook bepaalde medicijnen kunnen de bloedsuiker verhogen, waaronder corticosteroïden. Als iemand langdurig prednison gebruikt en klachten krijgt die passen bij diabetes, is dat verband de moeite waard om te bespreken met een arts.

Als je meer wilt lezen over wat overgewicht doet met het lichaam, lees dan ook ons artikel over overgewicht en obesitas.

Wat doet een langdurig te hoge bloedsuiker met het lichaam?

Glucose in hoge concentraties beschadigt bloedvaten. Dat klinkt abstract, maar de gevolgen zijn concreet.

Kleine bloedvaten raken aangetast in de nieren, ogen en zenuwen. Dat leidt op termijn tot nierschade, oogproblemen en gevoelsstoornissen in de voeten en handen. Grote bloedvaten raken ook beschadigd, wat het risico op een hartinfarct en beroerte vergroot.

De voeten verdienen aparte aandacht. Een combinatie van verminderd gevoel en slechte doorbloeding zorgt ervoor dat wondjes langer onopgemerkt blijven en slechter genezen. In het ziekenhuis zie ik regelmatig mensen binnenkomen met een voetinfectie die begon als een kleine wonde die ze zelf niet hadden gevoeld.

Dat is geen complicatie die plots optreedt. Het is het gevolg van jaren met een te hoge bloedsuiker, die niet of te laat is behandeld.

Hoe ziet het zorgtraject eruit?

De diagnose wordt gesteld via een bloedtest bij de huisarts, waarbij de nuchtere bloedsuiker en het HbA1c worden gemeten. HbA1c geeft een beeld van de gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen twee à drie maanden. Dat is ook waarom het zo goed zichtbaar maakt wat er in de periode vóór de diagnose al speelde.

Na de diagnose begint het traject bij de huisarts. In Nederland werkt de huisarts voor diabetes type 2 nauw samen met een praktijkondersteuner, diëtist en soms een internist. Het behandelplan is gericht op het verlagen van de bloedsuiker, het voorkomen van complicaties en het aanpassen van leefstijl.

Medicatie begint meestal met metformine, een middel dat de gevoeligheid voor insuline verbetert en de glucoseproductie in de lever remt. Als dat niet voldoende is, worden andere middelen toegevoegd. De laatste jaren worden GLP-1-agonisten ook ingezet bij diabetes type 2, middelen die ook bij obesitas worden gebruikt. Ze verlagen de bloedsuiker en geven een verzadigd gevoel.

Insuline is niet altijd nodig bij diabetes type 2. Maar als de alvleesklier te weinig insuline aanmaakt en medicijnen niet meer voldoende helpen, kan het op den duur toch noodzakelijk worden.

De verpleegkundige rol in dit traject is groter dan mensen denken. Diabeteseducatie, begeleiding bij zelfmeting, uitleg over voetcontrole en signalering van complicaties, dat is dagelijks werk op de afdeling en in de thuiszorg.

Wat kun je zelf doen?

Zelfmeting van de bloedsuiker is voor veel mensen met diabetes type 2 een vast onderdeel van de dag. Het geeft inzicht in hoe voeding, beweging en stress de bloedsuiker beïnvloeden. Een betrouwbare glucosemeter is daarvoor nodig. Als je wilt weten waar je op moet letten bij de keuze, lees dan ook [ons artikel over de beste glucosemeters].

Verder geldt bij diabetes type 2 hetzelfde als bij veel chronische aandoeningen: kleine, houdbare aanpassingen werken beter dan grote tijdelijke inspanningen. Meer bewegen, minder geraffineerde suikers, minder stress en voldoende slaap helpen allemaal mee om de bloedsuiker stabieler te houden.

Voetcontrole is iets wat mensen met diabetes type 2 zichzelf aan moeten leren. Dagelijks de voeten bekijken op wondjes, drukplekken of veranderingen in huid of nagels. Niet omdat er altijd iets mis is, maar omdat de gevolgen groot kunnen zijn als iets onopgemerkt blijft.

Als je wilt weten waar je op moet letten bij de keuze, lees dan ook ons artikel over glucosemeters.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Ga naar de huisarts als diabetes type 2 in de familie voorkomt en je nog nooit getest bent, zeker als je ook overgewicht hebt of boven de 45 bent.

Ook als je klachten herkent zoals aanhoudende vermoeidheid, meer dorst dan normaal, vaker plassen of een wond die maar niet geneest, is dat reden om een bloedtest te laten doen.

Wie al een diagnose heeft: ga direct naar de huisarts bij koorts in combinatie met diabetes, bij een wond aan de voet die niet verbetert, bij een plotselinge verandering in bloedsuikerwaarden of bij tintelingen of gevoelsverlies in de voeten.

Tot slot

De diagnose diabetes type 2 voelt voor veel mensen als een schok. Maar het lichaam heeft al langer gewerkt aan een oplossing voor iets wat al langer niet klopte.

Dat is geen reden voor schuldgevoel. Het is een reden om nu wél te beginnen met begrijpen wat er speelt en wat er mogelijk is. De aandoening is chronisch, maar de gevolgen zijn voor een groot deel te beïnvloeden.

Hoe eerder je weet wat er aan de hand is, hoe meer ruimte er is om iets te doen.

Titelfoto: Nataliya Vaitkevich – Pexels